Pročitaj mi članakNova „unija“ bi mogla biti sprovedena „faktičkim ispunjenjem“, tačnije „bez prethodne dozvole ili birokratskih procedura“. Na primer, poglavar Fanara i Papa bi mogli da postave presedan za zajedničko pričešće, ignorišući prigovore pomesnih crkava
Krajem novembra, papa Lav XIV posetiće Nikeju (sada Iznik, Turska) kako bi obeležio 1700. godišnjicu Nikejskog sabora. Poseta će se održati na poziv patrijarha Vartolomeja i biće plod njegovih dugogodišnjih napora da se pomiri sa Rimokatoličkom crkvom.
Čak i tokom pontifikata pape Franciska, pa i ranije, pape Benedikta XVI, poglavar Carigradske patrijaršije, patrijarh Vartolomej i pristalice njegovog ekumenskog kursa više puta su izjavljivali želju da postignu puno jedinstvo sa Zapadnom Crkvom. Pritom, ukazivali su na proslavu godišnjice Nikejskog sabora 2025. godine kao odlučujuću etapu na tom putu.
Istovremeno, mnogi stručnjaci ističu da se jedinstvo koje promoviše Fanar u saradnji sa Rimom može nazvati pre unijom nego stvarnim ujedinjenjem zasnovanim na pravoslavnoj sabornoj eklisiologiji.
Teško je reći kad su se u svesti patrijarha Vartolomeja rodili konkretni planovi za ujedinjenje pravoslavlja sa Rimokatoličkom crkvom. Međutim, s obzirom na to da je njegova crkvena karijera počela pod patrijarhom Atinagorom – poznatim zagovornikom ekumenskog dijaloga sa katolicima – pojava takvih ideja nije iznenađujuća. U svakom slučaju, vidljiva prekretnica u ekumenskom dijalogu dogodila se 2005. godine, kad je, posle duže pauze, obnovljen rad Mešovite komisije za pravoslavno-katolički dijalog pod vođstvom mitropolita Jovana (Zizjulasa) Pergamskog, koji je postao, možda, glavni ideološki arhitekta nove ekumenske eklisiologije.
Obnavljanje dijaloga
Hajde da razjasnimo kontekst u kome se dogodila ta prekretnica: papa Jovan Pavle II je umro u aprilu 2005. Njegovoj sahrani su prisustvovali vođe i predstavnici mnogih hrišćanskih konfesija, uključujući patrijarha Vartolomeja. Verovatno je tada on imao svoj prvi susret sa budućim papom Benediktom XVI. Ubrzo nakon toga, Fanar je pokrenuo obnavljanje dijaloga sa katolicima u okviru pomenute komisije. Mesec dana kasnije, delegacija Carigradske patrijaršije, predvođena mitropolitom Pergamskim, prisustvovala je svečanoj misi u vatikanskoj bazilici koju je služio papa Benedikt XVI povodom praznika Svetih apostola Petra i Pavla.
U septembru iste godine, patrijarh Vartolomej je poslao pismo Svetoj Gori zahtevajući prekid prakse ponovnog krštavanja katolika koji žele da pređu u pravoslavlje. Konačno, u novembru, carigradski patrijarh je pozvao novoizabranog papu da poseti Istanbul. Kao što vidimo, gustina događaja sprečava da se oni odbace kao puke slučajnosti.
Benedikt XVI je pozitivno odgovorio na inicijativu Fanara. U decembru 2005. godine, obratio se članovima Mešovite teološke komisije u vezi sa nastavkom pravoslavno-katoličkog dijaloga i izrazio nadu u „kretanje ka jedinstvu“. Papina poseta Istanbulu održana je 2006. godine, što je rezultiralo usvajanjem zajedničke deklaracije kojom se želi obnavljanje jedinstva: „Neka naš susret bude znak i ohrabrenje svima nama, jer delimo ista osećanja i iste stavove bratstva, saradnje i zajedništva u ljubavi i istini. Sveti Duh će nas voditi da se pripremimo za taj veliki dan obnove punog jedinstva, kada i kako Bog bude želeo.“
Uoči ove posete (u septembru), u Beogradu je održan sastanak Mešovite komisije, gde je razmatran dokument na temu „Eklisiološke i kanonske posledice svetotajinske prirode Crkve“. Već tokom ovog sastanka, pojavio se jedan ideološki pravac, duž kojeg je Fanar, koga je predstavljao mitropolit Jovan (Zizjulas), pokušao da podstakne dijalog. Konkretno, potvrđivanje posebne uloge Carigradske crkve u pravoslavlju – slične onoj koju ima papa u Zapadnoj crkvi.
Ova i druge kontroverzne tvrdnje koje opravdavaju „primat jurisdikcije“ izazvale su sukob između rukovodstva komisije i predstavnika Ruske pravoslavne crkve, koji su se protivili takvim formulacijama. Osim toga, Ruska pravoslavna crkva je prigovorila mehanizmu donošenja odluka – glasanjem, a ne konsenzusom. To je, prema rečima predstavnika Ruske pravoslavne crkve, neprihvatljivo u dogmatskim i eklisiološkim pitanjima.
Na osnovu ovih činjenica, može se izneti radna hipoteza o motivaciji Carigradske crkve u promociji dijaloga sa katolicima: slaganjem sa primatom pape u jednom ili drugom obliku, Fanar samim tim pokušava da potvrdi svoj primat u pravoslavnom svetu. Za predstavnike Carigradske patrijaršije, „obnova jedinstva“ sa Rimom je u suštini dodatni alat za legitimizaciju njihovog prvenstva među pravoslavnim pomesnim crkvama, što daleko prevazilazi „prvenstvo časti“.
Naznaka puta
To dodatno pokazuju kasniji događaji. Godinu dana nakon susreta sa Benediktom XVI, patrijarh Vartolomej je izjavio spremnost da „prihvati primat Rima onako kako je tumačen i primenjen… u prvom milenijumu“:
„Ako se, uz Božju pomoć, dogovorimo sa Katoličkom crkvom o značenju pojma ‘primat’ kakav je bio u prvom milenijumu, onda vaseljenskom patrijarhu neće biti teško da prizna primat Rimske stolice i da zauzme drugo mesto – ono koje je zauzimao pre raskola.“
Van konteksta, izjava patrijarha Vartolomeja može delovati potpuno pravoslavno, ali s obzirom na sadržaj kojim grčki teolozi pokušavaju da popune koncept „primata“, postaje jasno da se raspravlja o priznavanju primata Rima, zajedno sa priznavanjem veoma specifičnih privilegija rimskog pontifika. A to se ničim ne razlikuje od unije. O tome svedoči i sastanak Mešovite komisije održan u Raveni iste godine, gde su kontroverzne „beogradske“ formulacije, koristeći odsustvo predstavnika Ruske pravoslavne crkve, uključene u završni dokument, noseći jasan pečat teoloških ideja mitropolita Jovana Zizjulasa.
Uzgred budi rečeno, predstavnici Katoličke crkve su sa zadovoljstvom pozdravili ovaj dokument, izrazivši mišljenje da on otvara put pravoslavnim Crkvama da priznaju primat Rima. Iz njihove perspektive, najvažnija stvar je bila da je pravoslavna strana prepoznala samu nužnost postojanja „prvog“ na vaseljenskom nivou.
Godine 2013, kao odgovor na ideje iznete u Raveni i na kasnijim sastancima komisije, Ruska pravoslavna crkva je objavila sopstveni dokument o pitanju primata u Vaseljenskoj crkvi, kritikujući teoriju primata na univerzalnom nivou kao „primat jurisdikcije“ umesto „primata časti“. Iz njene perspektive, na svakom nivou crkvenog života – lokalnom, regionalnom ili vaseljenskom – priroda i izvor prvenstva su različiti. Shodno tome, na vaseljenskom nivou, Crkvi nije potreban jedan prvojerarh koji stoji iznad svih ostalih.
Ovde vredi naglasiti još jednu zanimljivu činjenicu koja potvrđuje našu hipotezu: protiv stava Ruske pravoslavne crkve nije govorio katolički teolog, već uticajni fanarski jerarh, mitropolit Elpidofor (Lambrinijadis), u svom poznatom članku „Prvi bez jednakih“, objavljenom na zvaničnom sajtu Carigradske patrijaršije.
Ideje predstavljene u članku, i kontekst u kojem je objavljen, dokazuju da Fanar neraskidivo povezuje i promoviše sopstveni primat paralelno sa promocijom primata Rima – i to se jasno ogleda u dokumentima Mešovite komisije. Braneći shvatanje primata kao „primata jurisdikcije“, Konstantinopolj istovremeno utvrđuje i svoj primat i primat Rima.
Mamac za pravoslavne
Uprkos izboru novog pape, Franciska, 2013. godine, zamah koji su uspostavili patrijarh Vartolomej i Benedikt XVI dobio je još veću dinamiku, dovoljnu da 2014. godine vodeći fanarski teolog, mitropolit Jovan (Zizjulas), izjavi kako je ujedinjenje katolika i pravoslavaca moguće već pod papom Franciskom.
Redovni sastanci Mešovite komisije o odnosu između sinodalnosti (sabornosti) i primata u prvom milenijumu tokom 2014. i 2016. godine poslužili su kao jasan primer želje da se stvari dovedu do kraja.
Paralelno sa ovim događajima, 2015. godine, papa je dao neke veoma smele izjave, predlažući plan za stvaranje takozvane „sinodalne crkve“ unutar katolicizma. Konkretno, zalagao se za proširenje funkcija Biskupskog sinoda.
U izvesnom smislu, Vatikan je preuzeo loptu u svoje dvorište: dok je Fanar postepeno pokušavao da usadi pravoslavnim vernicima ideju o normalnosti jedinog autoriteta u Crkvi, papa je imitirao težnju Katoličke crkve da ojača saborske institucije.
Moglo bi se reći da je „sinodalni put“ između ostalog i mamac za pravoslavne. Katolici, sprovodeći jednu fazu svog plana za promociju unije, stvaraju privid sabornosti unutar sopstvene strukture. Ovim se šalje signal pravoslavnima: RKC se približava 2025. godini u novom obliku, bez tako očiglednog primata papskog autoriteta i sa navodno „saborskom strukturom“ koja „uklanja još jednu snažnu prepreku“ povratku na stanje koje je postojalo pre 1054. godine.
Francisko je 2021. godine sproveo svojevrsnu „promociju“ „obnovljenog“ katolicizma među grčkim lokalnim crkvama posetom Kipru i Grčkoj. Tamo je izjavio da Katolička crkva „ponovo otkriva sinodalnu dimenziju, koja je neophodna da bi bila Crkva“, što indirektno dokazuje našu pretpostavku o korišćenju koncepta „sinodalnosti“ za zbližavanje sa pravoslavnima.
Uzgred, naglasak na grčke crkve u svojoj crkvenoj diplomatiji takođe je stavio Benedikt XVI, posetivši Kipar 2010. godine nakon susreta sa predstojateljem Grčke crkve 2006. godine. To sugeriše da Vatikan smatra da su ove grčke crkve najsklonije da prihvate novu uniju – verovatno zbog njihove apsolutne lojalnosti Fanaru i patrijarhu Vartolomeju i da se stoga neće protiviti bilo kakvim sporazumima između Carigradske crkve i Vatikana. Uzgred, nedavni događaji u Kiparskoj crkvi u vezi sa slučajem mitropolita Tihika samo potvrđuju ovu tezu.
Vraćajući se na analizu katoličkog koncepta „sinodalnosti“, može se izvući nedvosmislen zaključak: ovaj teološki koncept nema ništa zajedničko sa pravoslavnom idejom sabornosti. Papski autoritet nije ni na koji način umanjen, budući da Biskupski sinod, pozvan da otelotvori ideju „sinodalnosti“, ima samo konsultativni status, a njegove odluke nisu obavezujuće i mogu stupiti na snagu tek nakon odobrenja pape.
Štaviše, način na koji se takozvana „sinodalnost“ sprovodi u katolicizmu pre jača moć pape slabljenjem srednjeg administrativnog nivoa – episkopske vlasti – kroz uvođenje laika i sekularnih lica u različite crkvene strukture, počevši od Rimske kurije i istog tog Biskupskog sinoda, u kome su laici dobili pravo glasa.
A takođe i kroz usađivanje „demokratske“ ideologije, prema kojoj se biskupi moraju prilagoditi zahtevima društva. Apelujući na glas laika (čiji sadržaj određuje sam papa), rimski pontifik je dobio alat za pritisak na katolički episkopat. Moglo bi se reći da je to bio glavni cilj takozvanog „sinodalnog puta“.
Poruke sa sabora
Prilikom rekonstrukcije celovite slike delovanja Carigradske patrijaršije na putu ujedinjenja sa katolicima, ne može a da se ne pomene još jedan događaj – Kritski sabor 2016. godine.
Na tom saboru je usvojen važan dokument sa stanovišta unapređenja ekumenskog dijaloga: „Odnosi Pravoslavne Crkve sa ostatkom hrišćanskog sveta“, koji je izazvao najveći broj sporova među pravoslavnim jerarsima i laicima. Postoje svi razlozi za verovanje da je ovaj dokument pripremljen i usvojen sa ciljem stvaranja ideološke osnove za još veće zbližavanje sa katolicima.
Na to ukazuje, posebno, članak koji je napisao nadbiskup Jov (Geča) u odbranu dokumenta uoči Sabora na Kritu. U njemu se, između ostalog, navodi da se „Rimska crkva i Carigradska crkva sada nalaze u stanju prekida zajedništva (akoinonesia)“, a ne u stanju raskola. Ovo je nesumnjivo revolucionarna izjava, jer svodi status odnosa sa Rimokatoličkom crkvom na nivo jednostavnog prekida evharistijskog zajedništva između pomesnih Crkava. Time se sve dogmatske razlike jednostavno odbacuju kao nebitne.
Način na koji se takozvana „sinodalnost“ sprovodi u katolicizmu samo jača moć pape slabljenjem srednjeg administrativnog nivoa
Osim toga, kritski dokument sadrži veoma kontroverznu ideju da je dijalog sa nepravoslavnima „a priori“ imperativ i da će se čak i ako se pomesna crkva povuče iz tog dijaloga, on i dalje nastaviti. Ovo jasno protivreči principu konsenzusa u raspravi o ozbiljnim teološkim pitanjima.
Međutim, dokument iskrivljuje ovu tačku na takav način da izgleda kao da konsenzus nije narušen. Naprotiv, tvrdi se da ga krše one pomesne crkve koje se povlače iz dijaloga! Ovo podseća na mehanizam donošenja odluka na Kritskom saboru, koji je svojevremeno kritikovao jerarh Bugarske crkve, mitropolit lovčanski Gavrilo: dokumenti sabora smatrani su datošću, a izmene u njima mogle su se vršiti samo konsenzusom.
Podsetimo se da je arhiepiskop Jov (Geča) Telmijski zamenio mitropolita Jovana (Zizjulasa) na mestu kopredsednika Mešovite komisije i postao još aktivniji pristalica ujedinjenja sa katolicima. To dokazuju njegovi brojni intervjui i članci, u kojima brani primat autoriteta Fanara unutar pravoslavnog sveta i tvrdi da nema problema u priznavanju primata Rima ako se Fanar i Rim slažu oko konkretnog sadržaja ovog primata.
Uzimajući u obzir koliko često se predstavnici Carigradske patrijaršije pozivaju na 28. pravilo Halkidonskog sabora, može se izneti još jedna pretpostavka – o želji patrijarha Vartolomeja da „podeli“ hrišćanski svet između rimskog pontifika i poglavara Fanara na osnovu gore pomenutog pravila, prema kojem je Carigradska stolica jedno vreme dobijala „jednake prednosti“ sa Rimskom stolicom.
Sumirajući ekumenski dijalog između pravoslavnih i katolika tokom proteklih 20 godina, dobijamo sledeću sliku: pravoslavna strana, koju predstavlja Fanar, ulaže sve napore da afirmiše ideju „primata jurisdikcije“ i transformaciju saborskog bogoslovlja tradicionalnog za pravoslavlje, dok katolička strana stvara privid prihvatanja ideje sabornosti unutar katolicizma, bez odustajanja od svoje doktrine o papstvu. Stoga, ako Carigradska crkva obnovi evharistijsku zajednicu sa Rimom, to će biti upravo unija.
Za katolike, obeležje ekumenskog dijaloga uvek će biti papstvo i potčinjavanje pravoslavnih autoritetu pape. Njihov zadatak (u savezu sa Fanarom) je jednostavno da izglade ovu potčinjenost i formulišu uniju na način koji neće direktno antagonizovati pravoslavne.
Dok spoljnoj „publici“ emituje izjave o usvajanju iskustva sabornosti i glasne reči o potrebi hrišćanskog jedinstva, u unutrašnjoj komunikaciji sa svojom pastvom, Rim poriče bilo kakve ustupke ili promene u katoličkoj doktrini.
Na primer, dokument koji je objavila Katolička kongregacija za veru 2007. godine (to jest, istovremeno sa dokumentom iz Ravene) kao objašnjenje za nedoumice katoličkih vernika ne ostavlja sumnju da Katolička crkva i dalje smatra pravoslavne raskolnicima koji se mogu vratiti Crkvi samo kroz „zajedništvo sa Rimskom stolicom“.
Specifična unija
Doduše, možemo se setiti mnogih sličnih izjava u kojima su katolički funkcioneri direktno izjavili da primat pape pretpostavlja specifične privilegije i pravne elemente. Na primer, kardinal Kurt Koh je ovo izjavio 2020. godine. Takođe je nagovešteno da bi poglavar Katoličke crkve trebalo da sazove „Vaseljenski sabor“, opšti i za katolike i za pravoslavce.
U tom kontekstu, izjava Mešovite komisije, data 2024. godine, o završetku razmatranja pitanja primata Rimske stolice u prvom milenijumu zvuči apsurdno, budući da teološke protivrečnosti između pravoslavnih i katolika u vezi sa strukturom Crkve nisu rešene. Moglo bi se reći da ozbiljni teološki dijalog nije ni počeo.
Stiče se utisak da su članovi ove komisije, pod pritiskom Fanara, jednostavno žurili da ispune rok iz 2025. godine kako bi patrijarhu Vartolomeju pružili ideološku osnovu za njegove sveobuhvatne ekumenske izjave i postupke. To su eksplicitno naveli u svom kominikeu:
„Članovi (komisije) nestrpljivo očekuju predstojeću proslavu 2025. godine 1700. godišnjice Prvog vaseljenskog sabora, održanog u Nikeji 325. godine, i mole se da ovaj događaj posluži kao inspiracija na putu ka obnovi punog zajedništva.“
Tako je ležerno objavljeno da je pitanje primata u Crkvi – najskandaloznije teološko pitanje poslednjeg milenijuma – navodno već rešeno! Ironično, iste godine, Vatikan je objavio svoj dokument pod nazivom „Episkop Rimski: Primat i sinodalnost (sabornost) u ekumenskom dijalogu i odgovori na encikliku Ut Unum Sint“. U njemu je još jednom pozvao druge hrišćanske denominacije da priznaju primat Pape!
Konačno, dolazimo do pitanja kako bi se tačno mogla ostvariti unija između Carigradske patrijaršije (uključujući njene satelite) i rimokatolika.
To neće nužno biti unija po uzoru na prethodne unije, poput onih iz Liona ili Firence. Verovatno neće biti potpisani nikakvi konkretni dokumenti koji definišu uslove spajanja. Umesto toga, nova „unija“ će biti sprovedena „faktičkim ispunjenjem“. U pravnom smislu, ovaj termin znači „bez prethodne dozvole ili birokratskih procedura“. U našem slučaju, to bi značilo bez stvarnog i konačnog rešavanja teoloških pitanja i saglasnosti pomesnih crkava.
Na primer, poglavar Fanara i Papa bi mogli da postave presedan za zajedničko pričešće, ignorišući moguće prigovore pomesnih crkava. Nadbiskup Jov (Geča) je već nagovestio takav scenario, navodeći da postoji samo prekid evharistijskog zajedništva između pravoslavnih i katolika.
Dok spoljnoj „publici“ emituje izjave o usvajanju iskustva sabornosti u unutrašnjoj komunikaciji Rim poriče bilo kakve ustupke ili promene u katoličkoj doktrini
U svakom slučaju, pomenuti dokument Kritskog sabora (tačke 14 i 15) daje patrijarhu Vartolomeju pravo da proglasi kraj teološkog dijaloga i obnavljanje zajedništva sa drugim hrišćanskim denominacijama: „…nakon uspešnog završetka bilo kakvog teološkog dijaloga na svepravoslavnom nivou, donosi se odluka o obnavljanju crkvenog opštenja, koja mora biti zasnovana na konsenzusu svih pomesnih pravoslavnih crkava.“
I mada se ovde pominje konsenzus, s obzirom na to kako fanarioti tumače mehanizam dijaloga i donošenja odluka, može se ispostaviti da su pravoslavne crkve (učešćem u radu Mešovite komisije) već automatski pristale na sve.
Pritom, stupanjem u evharistijsku zajednicu sa patrijarhom Vartolomejem, papa ga može pozicionirati kao poglavara „Istočne crkve“, tumačeći stupanje Carigradske patrijaršije u jedinstvo sa Rimom kao saglasnost svih pravoslavnih hrišćana na uniju. Takvi presedani bi se posle toga mogli umnožavati. Nakon Carigrada, Crkve Kipra, Grčke i Aleksandrije mogu slediti taj primer, analogno stupajući u evharistijsku zajednicu sa katolicima.
U svakom slučaju, tek će susret između pape Lava XIV i patrijarha Vartolomeja u Izniku razjasniti da li su spremni da naprave poslednji korak ka uniji.
