Jasenovac nije samo geografska tačka na mapi, već civilizacijska provalija u koju je bačeno srpsko, jevrejsko i romsko stanovništvo tokom postojanja Nezavisne Države Hrvatske. U tom sistemu logora smrti, koji je delovao od 1941. do 1945, ubijani su ljudi ne zato što su nešto učinili, već samo zato što su postojali. O zločinima u logoru Jasenovac postoje dokumenti u arhivskim fondovima NDH, kao i u nemačkim i italijanskim diplomatskim i vojnim izveštajima iz perioda NDH, koji se čuvaju u relevantnim državnim arhivima. Ovi izvori su analizirani u istraživanjima istoričara poput Milana Bulajića i Iva Goldsteina, a razmere zločina dodatno potvrđuju memorijalne i muzealne institucije, kao što su Spomen-područje Jasenovac (Hrvatska), Yad Vashem (Izrael) i United States Holocaust Memorial Museum (SAD). Uprkos postojanju ovih istraživanja i dokumenata, Republika Srbija ni posle osamdeset godina nije usvojila rezoluciju kojom bi ti zločini formalno bili priznati kao genocid.

Inicijative koje nisu postale odluke

Više pokušaja donošenja rezolucije – najpre 2022, zatim 2025. godine – registrovano je u Skupštini Srbije, ali nijedan od predloga nije usvojen. Predlozi

su formalno ulazili u parlamentarnu proceduru, ali nisu dobili podršku potrebnu za usvajanje, što ukazuje na odsustvo političke volje da se istorijska istina o genocidu u Jasenovcu proglasi državnim stavom.

Posebno je značajno što je poslanica Smilja Tišma, preživela logorašica Jasenovca, u Skupštini Srbije javno govorila o stradanjima u logorima NDH i pozivala na usvajanje rezolucije kojom bi ti zločini formalno bili priznati. Njeno iskustvo i iskaz predstavljaju autentičan glas istorijske istine u parlamentu, ali takvih glasova je, nažalost, premalo u širem političkom kontekstu.

Crna Gora i formalno priznavanje genocida u Jasenovcu

Za razliku od Srbije, susedna Crna Gora je 2024. godine donela zvaničnu rezoluciju u kojoj se eksplicitno koristi termin „genocid“ u vezi sa logorima NDH. Ovaj akt je usvojen parlamentarnom većinom, čime je postao zvanični stav države. Iako su se pojavile različite interpretacije i komentari u javnosti, rezolucija predstavlja jasan institucionalni izraz priznanja genocida i pokazuje da je moguće formalno definisati stav o jednoj od najtežih tema prošlosti Balkana, čak i u složenom političkom i društvenom kontekstu. Time Crna Gora demonstrira posvećenost istorijskoj istini i sećanju na žrtve, dok Srbija i dalje ostaje u fazi političke nedorečenosti.

Posledice prećutkivanja: istorija, žrtve i sistem

Usvajanje rezolucije nije administrativna formalnost. To je civilizacijski čin, test moralnog integriteta i spremnosti države da stoji iza sopstvene istorije.

Kada se istina relativizuje, prepušta zaboravu ili postaje moneta u političkim pregovorima:

1. žrtve ostaju bez institucionalnog priznanja, bez državnog obeležja koje potvrđuje da njihova smrt ima moralni, pravni i istorijski smisao u kolektivnom pamćenju;

2. politički sistem gubi verodostojnost, jer deluje kao aparat koji se plaši istine kada ona nije politički pogodna;

3. društvo se otuđuje od sopstvenog identiteta, ostajući nesigurno u elementarne činjenice svoje istorije.

Između istorijske odgovornosti i političke proračunatosti

Suočavanje sa prošlošću nije jednostavno ni u političkom smislu. Odluke koje se tiču formalnog priznavanja istorijskih zločina često se oblikuju pod uticajem različitih interesa, unutarpartijskih odnosa

i procena o tome kako će određeni potezi od‌jeknuti među biračima ili međunarodnim partnerima. U takvom okruženju, istinski moralni stavovi, zasnovani na potrebi da se jasno iskaže poštovanje žrtvama i odgovornost prema istorijskoj istini, retko dobijaju prostor. Postoje politički akteri koji pokušavaju da takve stavove artikulišu, ali njihovi glasovi uglavnom ostaju potisnuti pred dominacijom velikih stranaka, čija se logika delovanja često svodi na očuvanje pozicija moći i izbegavanje rizika, a ne na doslednost u odnosu prema istorijskim činjenicama.

Šta je ovde zapravo na ispitu?

Na ispitu nije prošlost, već budućnost političkog morala u Srbiji.

Priznavanje genocida u Jasenovcu nije gest protiv bilo kog naroda. To je gest prema žrtvama i prema sebi: prema državnosti, institucijama, obrazovanju i kulturi sećanja. To je crta koja razdvaja civilizovano društvo od onog koje nema snage da brani istinu svoje istorije.

Sve dok se o Jasenovcu raspravlja kao o „nezgodnoj temi“, a ne kao o neupitnoj činjenici, Srbija će ostajati zarobljena između političke kalkulacije i moralne nedorečenosti.

Moralni imperativ

Suočavanje sa ustaškim genocidom u Jasenovcu nije politički luksuz, već moralni imperativ. Država koja želi da ima kredibilitet – prema svojim građanima, evropskim i svetskim institucijama, ali pre svega prema sebi – mora jasno definisati svoj stav prema najtežim zločinima počinjenim nad njenim narodom.

Bez jasnog institucionalnog priznavanja, istorija ostaje nedovršena, žrtve ostaju nepriznate, a država ostaje bez jednog od stubova sopstvenog identiteta.

Autor: Ivana Živković

Izvor: Borba za istinu

Oznake: genocid u jasenovcu, Skupština Srbije