Nazivi, povezani s ovim ili onim narodom, jesu svojevrsni belezi koje on ostavlja na svom stranstvovanju kroz vreme i prostor. Po njima se može propratiti ne samo geografski put kretanja etnosa, već i putanja njegove istorijske sudbine.

Praktično svi ruski tragovi na planeti jasno su povezani sa stvaranjem, sa širenjem vidika čovečanstva. Mogu se izdvojiti tri glavne grupe takvih toponimskih objekata.

Prva su nazivi određeni od ruskih putnika-pionira ili dati u njihovu čast. Čitav niz istorijskih oznaka ostavili su ruski moreplovci Tadej Belingshauzen, Oto Kocebu, Ivan Kruzenštern, Mihail Lazarev, Jurij Lisjanski. Na karti Tihog okeana mogu se pronaći atoli Kutuzov u sastavu Maršalskih ostrva i arhipelaga Tuamotu, atoli Rumjancev, atol Suvorov u sastavu Kukovih ostrva, ostrvo Lisjanski u Havajskom arhipelagu, zaliv Kocebu na zapadnoj obali Aljaske i drugi. U antarktičkim morima nalaze se ostrva Anjenkova, Zavadskog, Mihajlova, Golenišćev-Kutuzova i Petra Prvog. Prva zemlja u „najmlađem” delu sveta, otkrivena 28. januara 1820. godine ekspedicijom Belingshauzena i Lazareva, nosi ime cara Aleksandra Prvog.

Nemalo ruskih naziva pojavilo se u Centralnoj Aziji zahvaljujući istraživačima iz XIX veka, koji su sjedinili talente geografa, etnologa, biologa, klimatologa i vojnih analitičara. Planinski lanac u središnjem delu kineskog Kunluna nazvan je po čuvenom putniku i enciklopedisti Nikolaju Prževaljskom. Moćni greben koji je opisao 1884. dobio je od svog prvootkrivatelja naziv „Tajanstveni“, ali je dve godine kasnije Rusko geografsko društvo odlučilo da ovekoveči ime „Kolumba Centralne Azije“. Uspomenu na još jednog izuzetnog geografa, Petra Semjonova Tjan-Šanskog, čuvaju lednik i planinski vrhovi u Kini.

Posebno izdvajamo obalu Mikluho-Maklaja, deo severoistočne obale Nove Gvineje. Nikolaj Mikluho-Maklaj je 1871-1883. godine temeljno proučio ovu teritoriju i učinio mnogo za njene stanovnike. On sâm je tropskoj zemlji dao svoje ime – „po pravu prvog Evropljanina koji se tu naselio, istražio tu obalu i postigao naučne rezultate“. Naučnik je predlagao uspostavljanje ruskog protektorata nad oblašću, ali nije naišao na razumevanje u Petrogradu. Na obali reke Garagasi, u šikarama džungle, može se pronaći skromni obelisk u čast Mikluho-Maklaja, koji je 1970. godine postavila posada naučno-istraživačkog broda „Vitez“.

Druga grupa tragova vezuje se za dugotrajno prebivanje Rusa u raznim krajevima iz ekonomskih i političkih razloga. U Zakavkazju, Turskoj, Australiji, Južnoj Americi poznati su nazivi staroobredničkih naselja. Karakteristična su imena dva susedna sela u Rumuniji, gde nekada življahu preseljenici različitih etničkih grupa, a sada su ostali samo potomci nekrasovskih staroveraca: Slava Ruska i Slava Čerkeska.

Rusi su prvi upalili svetiljke civilizacije na surovim tajgovim obalama severozapadnog dela Novog sveta. Podaci o prvim naseobinama na Aljasci datiraju iz XVII veka, ali je sistematski razvoj počeo stoleće kasnije. Kada je 1784. ekspedicija Grigorija Šelihova stigla na ostrvo Kodijak, njegovo sidrište je nazvano zalivom Tri sveca, po nazivu ruskog vodećeg jedrenjaka. Kada se centar kolonizacije preselio na jugoistočnu Aljasku, ostrva uz obalu su nazvana Aleksandrov arhipelag, u čast Aleksandra Baranova, upravnika Rusko-amerikanske kompanije.

Premda glavni grad Ruske Amerike, Novoarhangelsk, sada nosi ime Sitka, na tom prostoru su sačuvani mnogi ruski nazivi, uglavnom vezani za ruske moreplovce i upravitelje: ostrva Baranov, Kuprejanov, Vrangel, Čičagov… Venijaminovljev vulkan na kopnenoj Aljasci čuva uspomenu na prosvetitelja Aleuta i Indijanaca, sveštenika Jovana Venijaminova, budućeg Inoćentija Moskovskog.

Najjužnija predstraža Ruske Amerike postao je Fort Ros, osnovan od ekspedicije poručnika Ivana Kuskova iz severnog grada Totme 1812. godine na obali Kalifornije, 80 kilometara od San Franciska. Danas je reka koja teče u blizini na svim kartama obeležena kao Ruska reka.

Nakon prodaje poseda u Kaliforniji 1841. i na Aljasci 1867. godine, ruska toponimija u Americi nastavila je da se popunjava novim nazivima. Samo se odsad njihovo poreklo nije povezivalo s velikodržavnom voljom, već sa preduzimljivošću ruskih naseljenika Novog sveta.

Jedan od najpoznatijih ruskih tragova je grad Sankt Peterburg, četvrti po veličini na Floridi. Osnovao ga je 1888. godine Petar Dementjev, koji se u Americi zvao Piter Dimens. Prispevši u Njujork nekoliko godina ranije, stekao je glas kao krupni železnički preduzimač. Pošto je od države Florida dobio povelju za izgradnju magistrale od 150 milja, Dementjev je odlučio da ona mora voditi do lučkog grada međunarodnog značaja s imenom čija je simvolika jasna svakom Rusu: Sankt Peterburg. Imenjak velikog cara-graditelja nastavio je civilizacijsku misiju Petra Velikog, podižući usred floridskih peščara i močvara stanicu, hotel, molo, prosecajući prave i široke ulice novog „raja“.

U SAD postoje i drugi „Sankt Peterburzi“, kao i preko desetine naselja s nazivom „Moskva“. Prema legendi, jedno seoce je tako nazvano zbog šumskog požara koji je besneo u njegovoj blizini, te podsetio žitelje na požar u Moskvi 1812. godine. Sačuvani su nazivi, dati od doseljenika koji su preko okeana tražili bolju sreću: Plodorodnaja, Celina, Kanava, Vera, Osvoboždenije, Pravda, Terpenije, Slava, Mirnam („mir nama“).

A posle Krimskog rata u SAD, koje tada saosećahu s Rusijom, pojavio se čitav niz Sevastopolja. Uzgred, bitke Krimskog rata donele su bogat rod naziva u prestonici tadašnjeg protivnika Rusa. U Parizu se može pronaći Sevastopoljski bulevar, i most Alma, i Malahov avenija, i Krimska ulica. Slična „krimska“ imena pojavila su se i u Velikoj Britaniji.

Ali, na karti Pariza ipak ima više elemenata toponimije koji pripadaju trećoj grupi ruskih tragova. To su nazivi koji ukazuju na poštovanje prema Rusiji, na zahvalnost njenim sinovima. Ulica Petra Velikog u Parizu podseća na posetu ruskog cara 1717. godine. Prelepi most Aleksandra Trećeg preko Sene svedoči o rusko-francuskom savezu uoči Prvog svetskog rata, ovekovečenog i u nazivu Francusko-ruske avenije. U pariskoj toponimiji utisnuta su imena Tolstoja, Musorgskog, Čajkovskog, Rimskog-Korsakova, Rahmanjinova, Stravinskog, Djagiljeva, Kandinskog. Trg i stanica metroa nazvani su u čast Staljingradske bitke. Imena „Staljingradskih“ naziva ima po svoj Evropi – u Lionu, Grenoblu, Bolonji, Londonu, Ščećinu.

Rus oseća opravdan ponos kad stupi na Trg Ivana Pavlova u Pragu i Puškinovu ulicu u Skoplju, prizemljujući se na aerodrom Gagarin u Angoli. Čuvstvo zahvalnosti prema ruskom narodu trebalo bi da osećaju ljudi koji žive na Bulevaru Cara Oslobodioca u Sofiji, na Kiseljovljevoj cesti (po administratoru i reformatoru dunavskih kneževina) u Bukureštu, u Ulici ruskih mornara-heroja 1908. u sicilijanskoj Mesini, u ulici Žukova u Ulan Batoru.

U dragoj bratskoj Srbiji, samo u prestonici Beogradu, mnogo ulica nose imena naših velikih sunarodnika. Ulica cara Nikolaja Drugog, maršala Tolbuhina i Birjuzova, arhitekte Sazonova i Jurija Gagarina… Možda izvan Rusije i zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza nigde osim u Srbiji nećemo naći toliko ulica sa ruskim nazivima.

U naše dane se ruski toponimički tragovi mogu naći ne samo na Zemlji, već i u beskrajnom Svemiru. Astronomi i moreplovci, po zasluzi ceneći ulogu Rusije u osvajanju međuplanetarnog prostranstva, redovno dodeljuju nebeskim telima imena velikih ruskih naučnika, kosmonauta i kulturnih delatnika.

Tako su asteroid i talasoid na Mesecu nazvani u čast tvorca prvog satelita Sergeja Koroljova. Ime prvog kosmonauta planete, Jurija Gagarina, takođe je ovekovečeno u imenu asteroida i kratera na suprotnoj strani našeg prirodnog satelita. Ime Georgija Babakina, razrađivača prvih međuplanetarnih sondi na svetu, nose marsovski i lunarni krateri na koje su spustile njegove letelice. Na Merkuru se nalazi krater Stravinski. Sunčevom orbitom kreću se male planete Aljehin, Bunjin, VladVisocki, Čkalov. U bezobalnoj dalji leti kometa Černih, sija zvezda Surovcev, neukrotivom energijom ključa supernova Krjačko-Satovski.

Ostaje nam samo da nagađamo koliko još ulica, naselja na planeti, kao i planeta i zvezda čeka imena ruskih heroja u budućnosti.

Oznake: Vladimir Basenkov, ruski nazivi i imena