Sukob u Ukrajini i sukob oko Irana predstavljaju dva značajna žarišta savremenih međunarodnih odnosa koja se ne mogu posmatrati izolovano, već kao deo šire geopolitičke konfrontacije u svetskom sistemu. Nakon završetka Hladnog rata i raspada Sovjetskog Saveza, međunarodni poredak se tokom devedesetih godina razvijao u pravcu izražene dominacije Sjedinjenih Američkih Država i njenih saveznika, što se u literaturi često opisuje kao unipolarni svetski poredak. U takvim okolnostima, spoljnopolitička strategija Sjedinjenih Američkih Država i šireg zapadnog bloka bila je usmerena na očuvanje vodeće pozicije u globalnom sistemu moći.

U tom kontekstu, u strateškim dokumentima i političkim raspravama pojavljuje se koncept sprečavanja pojave potencijalnih geopolitičkih konkurenata, koji se često dovodi u vezu sa Vulfovicovom doktrinom. Prema ovom pristupu, održavanje dominantne pozicije podrazumeva primenu sile za širenje političkog, vojnog i ekonomskog uticaja, kao i sprečavanje stvaranja suparničkih centara moći u međunarodnom sistemu. Takva politika dovela je do niza intervencija i kriza koje su značajno uticale na oblikovanje savremene globalne bezbednosne arhitekture.

Jedan od prelomnih momenata u raspravi o transformaciji međunarodnog prava i bezbednosnih normi često se vezuje za bombardovanje Savezne Republike Jugoslavije 1999. godine. Taj događaj je u delu akademske i političke javnosti ocenjen kao presedan koji je otvorio pitanja o legitimnosti upotrebe sile bez odobrenja Ujedinjenih nacija, što je dodatno produbilo rasprave o odnosu između međunarodnog prava i geopolitičkih interesa velikih sila.

U takvom okruženju pojavljuje se otpor pojedinih država koje nastoje da ograniče dominaciju zapadnih struktura moći. Među njima se često ističu Rusija i Iran, države koje su tokom poslednjih decenija bile izložene različitim oblicima političkog, ekonomskog i bezbednosnog pritiska, uključujući ekonomske sankcije, diplomatsku izolaciju i informacione kampanje. Ove države, zajedno sa drugim zemljama u usponu, učestvuju u razvoju alternativnih mehanizama međunarodne saradnje, među kojima se izdvaja grupacija BRIKS.

Sukob u Ukrajini i rastuće tenzije oko Irana stoga se mogu posmatrati kao deo šireg procesa transformacije međunarodnog sistema, u kojem dolazi do sukobljavanja različitih vizija svetskog poretka. Upravo iz tog razloga, uporedna analiza ova dva konflikta može doprineti boljem razumevanju savremenih geopolitičkih procesa, uloge velikih sila i mogućih pravaca razvoja globalne bezbednosti.

Sukob u Ukrajini predstavlja jedan od najznačajnijih bezbednosnih izazova u savremenim međunarodnim odnosima. Kao jedan od glavnih uzroka ovog konflikta navodi se širenje Severnoatlantskog saveza prema istoku i približavanje vojne infrastrukture granicama Ruske Federacije, što je u Moskvi tumačeno kao direktno ugrožavanje nacionalne bezbednosti. Rusko rukovodstvo je više puta ukazivalo da je tokom perioda nakon završetka Hladnog rata postojalo političko uverenje da se Severnoatlantski savez neće širiti prema istoku, ali je u narednim decenijama došlo do uključivanja većeg broja država istočne Evrope u ovu vojno-političku organizaciju.

U geopolitičkim analizama često se ističe da je suprotstavljanje Ukrajine Rusiji deo širih strateških koncepcija koje su razmatrane u zapadnim strateškim krugovima. U tom kontekstu se često pominju stavovi američkog stratega Zbignjeva Bžežinskog, koji je u svojim analizama naglašavao geopolitički značaj Ukrajine za poziciju Rusije u evroazijskom prostoru. Prema tim pristupima, položaj Ukrajine ima značajnu ulogu u oblikovanju odnosa snaga u Istočnoj Evropi.

Savremeni sukob u Ukrajini svoje neposredne korene ima u događajima iz 2014. godine, kada je nakon političke krize i masovnih protesta u Kijevu izvršen državni prevrat. Ukrajina je nakon toga pokrenula vojna dejstva protiv ruskojezičnog stanovništva u Donbasu. Od tog perioda tenzije između Rusije i Ukrajine postepeno su se produbljivale, da bi u februaru 2022. godine izazvale rusku reakciju – pokretanje specijalne vojne operacije. Od tada je konflikt prerastao u veliki međudržavni rat sa značajnim regionalnim i globalnim posledicama.

U sukobu u Ukrajini značajnu ulogu imaju i spoljni akteri, pre svega zapadne države koje pružaju vojnu, logističkum, ekonomsku i političku podršku Ukrajini. Istovremeno, tokom čitavog perioda konflikta vode se i diplomatske aktivnosti usmerene na pronalaženje mogućeg mirnog rešenja. Ipak, uprkos povremenim pokušajima posredovanja i mirovnih inicijativa, do sada nije postignut dogovor koji bi doveo do okončanja ratnih dejstava.

Rat u Ukrajini karakteriše kombinacija klasičnih vojnih operacija i šireg spektra nekonvencionalnih sredstava. Na liniji fronta vode se konvencionalne borbene operacije uz upotrebu artiljerije, oklopnih jedinica i bespilotnih letelica, dok se u pozadini fronta sprovode različiti oblici savremenog hibridnog ratovanja. Zbog toga se u analizama ovog konflikta često naglašava da procena stanja na frontu ne može biti svedena isključivo na kretanje kopnenih snaga i zauzimanje teritorije, već da obuhvata i širi spektar vojnih, ekonomskih i političkih faktora.

Od početka novih tenzija na Bliskom istoku i agresije na Iran, ratna dejstva u Ukrajini nastavljena su približno istim intenzitetom. Iako se u pojedinim sektorima fronta beleže lokalna pojačanja borbi i strateški udari na vojnu infrastrukturu, opšti karakter sukoba ostaje relativno stabilan. Ipak, razvoj krize na Bliskom istoku potencijalno može uticati na buduću dinamiku ukrajinskog rata, pre svega kroz promene u raspodeli međunarodne političke pažnje, vojnih resursa i ekonomskih kapaciteta uključenih aktera.

Iran

Sukob između Sjedinjenih Američkih Država, Izraela i Irana predstavlja jedno od najosetljivijih bezbednosnih pitanja na Bliskom istoku i deo je širih geopolitičkih tenzija u savremenom međunarodnom sistemu. Nakon perioda relativnog zatišja i diplomatskih kontakata, Sjedinjene Američke Države i Izrael ponovo su pokrenuli vojne operacije protiv Irana, što je dovelo do nove eskalacije krize u regionu.

U raspravama o uzrocima ovog sukoba često se ističe pitanje iranskog nuklearnog programa. Iran je tokom prethodnih godina učestvovao u međunarodnim pregovorima i prihvatio mehanizme kontrole i inspekcije u okviru dogovora poznatog kao Zajednički sveobuhvatni plan akcije, koji je postignut između Irana i grupe velikih sila. Taj sporazum je postignut tokom mandata predsednika Sjedinjenih Američkih Država Baraka Obame i podrazumevao je ograničenje iranskog nuklearnog programa u zamenu za postepeno ukidanje ekonomskih sankcija. Međutim, tokom svog prvog predsedničkog mandata Donald Tramp je doneo odluku o jednostranom povlačenju Sjedinjenih Američkih Država iz tog sporazuma, što je dovelo do ponovnog porasta tenzija i uvođenja novih sankcija Iranu.

Ovaj razvoj događaja u delu analitičke javnosti doveo je do sumnji da pitanje nuklearnog programa nije jedini uzrok konflikta. Kao mogući faktori često se navode nastojanje Irana da očuva politički i ekonomski suverenitet, njegov značajan energetski potencijal i velike rezerve nafte i gasa, kao i učešće te države u alternativnim oblicima međunarodne saradnje koji nastoje da umanje dominaciju zapadnih ekonomskih i političkih struktura.

Eskalaciju sukoba dodatno je obeležio snažan vojni odgovor Irana. Pored dejstava usmerenih prema Izraelu, iranske snage izvele su napade i na američke vojne baze u regionu Bliskog istoka, što je značajno proširilo obim konflikta i povećalo rizik od šire regionalne destabilizacije. Ovakva dinamika sukoba ukazuje na mogućnost da lokalni konflikt preraste u širu regionalnu krizu sa potencijalno globalnim posledicama.

Pored vojne dimenzije, ovaj sukob otvara i brojna pitanja u vezi sa poštovanjem međunarodnog prava i ulogom diplomatije u rešavanju sporova. Pokretanje vojnih operacija u periodu kada su diplomatski kontakti još uvek postojali izazvalo je oštre reakcije u delu međunarodne javnosti i dodatno produbilo nepoverenje između uključenih aktera. Sve to ukazuje da kriza oko Irana ima ne samo regionalni, već i širi geopolitički značaj, koji je tesno povezan sa transformacijom globalnog sistema međunarodnih odnosa.

Zapad

Pored vojnih aspekata sukoba u Ukrajini i na Bliskom istoku, važno je analizirati i unutrašnje političke i ekonomske procese u zapadnim državama, pre svega u Sjedinjenim Američkim Državama, evropskim zemljama i Izraelu. U poslednjoj deceniji u tim društvima sve su izraženije političke podele, rastuće nepoverenje građana prema institucijama i unutrašnje krize koje utiču na sposobnost donošenja dugoročnih strateških odluka. Politička polarizacija, socijalne tenzije i ekonomski izazovi doveli su do sve izraženijeg raskola unutar zapadnih društava.

Ekonomska situacija u mnogim zapadnim zemljama dodatno je opterećena posledicama dugotrajnih geopolitičkih sukoba, sankcija i globalnih ekonomskih poremećaja. Povećanje vojnih troškova, energetska nestabilnost i usporavanje ekonomskog rasta doveli su do pojačanih rasprava o održivosti postojeće spoljnopolitičke strategije. U tom kontekstu, u pojedinim analizama pominje se i fenomen takozvanog strateškog prenaprezanja, odnosno situacije u kojoj država ili savez preuzimaju obaveze i konflikte koji prevazilaze njihove ekonomske i političke kapacitete. Otvaranje novog fronta na Bliskom istoku, uz već postojeći rat u Ukrajini se često navodi kao faktor koji može dodatno opteretiti zapadne resurse.

Političke promene u Sjedinjenim Američkim Državama takođe imaju značajan uticaj na dinamiku ovih procesa. Povratak Donalda Trampa na vlast dodatno je intenzivirao političke rasprave o pravcu američke spoljne politike. Tokom političkih kampanja i javnih nastupa Tramp je više puta isticao potrebu za većim oslanjanjem na ekonomske i političke dogovore umesto direktnog vojnog sukobljavanja. Ipak, u praksi se pokazuje da unutar američkog političkog sistema postoje različiti centri uticaja i interesa, uključujući snažne bezbednosne i vojne strukture koje podržavaju aktivniju ulogu Sjedinjenih Američkih Država u globalnim konfliktima.

Unutar američkog društva sve su prisutnije i rasprave o uticaju različitih interesnih grupa na spoljnu politiku zemlje. U tom kontekstu često se pominju organizacije koje deluju kao lobističke grupe koje nastoje da utiču na političke odluke (AIPAC). Istovremeno, politički skandali i medijske afere doprineli su porastu sumnji i teorija o postojanju mreža uticaja unutar političkih i ekonomskih elita, što dodatno produbljuje nepoverenje dela javnosti prema institucijama.

U strateškom smislu, produžavanje sukoba u Ukrajini i širenje krize na Bliskom istoku postavlja pitanje dugoročne održivosti zapadne strategije. Iako je nova američka administracija formalno pokrenula inicijative za brže rešavanje konflikta u Ukrajini, predloženi pristupi polaze od ideje privremenog zaustavljanja borbi ili zamrzavanja konflikta. Međutim, takva rešenja ne podrazumevaju nužno otklanjanje dubljih uzroka sukoba, što ostavlja prostor za nastavak tenzija i potencijalne nove eskalacije u budućnosti.

Zaključak

Analiza sukoba u Ukrajini i eskalacije krize oko Irana pokazuje da se savremeni međunarodni odnosi nalaze u periodu duboke transformacije. Ovi konflikti ne predstavljaju izolovane regionalne krize, već su deo šireg procesa preoblikovanja globalne ravnoteže moći. Suočavanje različitih geopolitičkih koncepcija – sa jedne strane nastojanja zapadnih država da očuvaju dominantnu poziciju u međunarodnom sistemu, a sa druge težnje novih centara moći da uspostave uravnoteženiji i multipolarni svetski poredak – dovodi do sve izraženije konfrontacije u više regiona sveta.

Sukob u Ukrajini i kriza na Bliskom istoku pokazuju da se geopolitičko rivalstvo velikih sila sve češće ispoljava kroz kombinaciju klasičnih vojnih sukoba, hibridnih metoda ratovanja, ekonomskih pritisaka i informacionog nadmetanja. Istovremeno, ovi procesi ukazuju i na ograničenja postojećeg sistema međunarodnih odnosa, u kojem institucije stvorene nakon Drugog svetskog rata sve teže uspevaju da obezbede stabilnost i efikasno rešavanje konflikata.

U takvim okolnostima, produžavanje rata u Ukrajini i širenje konflikta na Bliskom istoku može dodatno ubrzati procese globalne geopolitičke preraspodele. Istovremeno, unutrašnje političke i ekonomske krize u zapadnim društvima, kao i jačanje alternativnih međunarodnih platformi i saveza, doprinose postepenom slabljenju dosadašnjeg unipolarnog modela svetskog poretka.

Sve navedeno ukazuje da će proces promene svetske ravnoteže moći u narednom periodu najverovatnije biti praćen nastavkom geopolitičke konfrontacije. Umesto brzog uspostavljanja novog stabilnog poretka, svet ulazi u fazu produžene tranzicije, u kojoj će se odnosi između velikih sila oblikovati kroz niz političkih, ekonomskih i bezbednosnih kriza. Upravo zbog toga, razumevanje povezanosti različitih regionalnih konflikata i širih geostrateških procesa postaje ključno za procenu budućeg razvoja međunarodnog sistema i mogućnosti uspostavljanja trajnije globalne stabilnosti.

Izvor: geostrategy

Oznake: Iran, SAD, sukob, Ukrajina