Pročitaj mi članakDanas se navršavaju 22 godine od jednog od najtežih poglavlja novije srpske istorije. Martovski pogrom 17. marta 2004. godine ostao je upisan kao dan kada su Srbi na Kosovu i Metohiji ponovo postali meta organizovanog nasilja, progona i uništavanja svega što nosi srpsko ime i vekovno trajanje.
Za svega 48 sati, u talasu nasilja, ubijeni su ljudi, više od 4.000 Srba je proterano sa svojih ognjišta, a čitavi gradovi i sela etnički očišćeni. Zapaljene su kuće, škole, zdravstvene ustanove, ali i ono najsvetije – crkve i manastiri. Uništeno je više od 35 svetinja, među njima i Bogorodica Ljeviška, Prizrenska bogoslovija, hramovi u Prištini, Prizrenu, Kosovskoj Mitrovici…
Ovo nije bio spontani izliv besa, već dobro organizovan pogrom, podstaknut lažnim vestima i medijskom manipulacijom, uz sramno ćutanje i nemoć međunarodne zajednice.
Danas, posle 22 godine, pitanje ostaje isto: ko je odgovarao? Ko je kažnjen za uništavanje jednog naroda, njegove kulture, vere i identiteta?
Martovski pogrom nije samo sećanje, on je opomena. Da se ne zaboravi. Da se ne ponovi. Da se istina kaže glasno, uprkos tišini koja je godinama nametana.
Sećamo se stradalih. Pamtimo proterane. Čuvamo svetinje – i ono što smo bili, jesmo i što moramo ostati.
Martovski pogrom Srba na Kosovu i Metohiji
Martovski pogrom 2004. označava etničko čišćenje srpskog civilnog stanovništva na Kosovu i Metohiji marta 2004. godine, koje su organizovali pripadnici nekadašnje Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) i albanski ekstremisti. Martovskom pogromu prethodila su brojna ubistva, otmice i uništavanje imovine, u prisustvu međunarodnih snaga, koje nisu primereno reagovale.
Neposredan povod za sprovođenje pogroma bilo je objavljivanje vesti o davljenju trojice albanskih dečaka u reci Ibar, u selu Čabra, u većinski srpskoj opštini Zubin Potok, za čiju su smrt albanski i svetski mediji najpre okrivili Srbe iz susednog sela Zupče. Od 17. do 19. marta 2004. godine proteran je veliki broj Srba i drugog nealbanskog stanovništva, spaljene su njihove kuće i oskrnavljeni srpski kulturno istorijski spomenici. Ta dva dana otvorenog napada na srpsko civilno stanovništvo na Kosovu i Metohiji predstavljala su masovni progon Srba, najveći od 1999. godine.
Procenjuje se da je više od 4.000 ljudi izgnano iz svojih kuća širom Kosova i Metohije, da je poginulo 28 ljudi, da je više od 900 ljudi pretučeno i teško povređeno, da je uništeno 19 spomenika kulture prve kategorije i 16 pravoslavnih crkava koje nisu kategorisane. Uništeno je oko 10.000 vrednih fresaka, ikona, putira i mnogih drugih crkvenih relikvija, kao i knjige krštenih, venčanih i umrlih, koje svedoče o vekovnom trajanju Srba na Kosovu i Metohiji. Oko 935 srpskih, romskih i aškalijskih kuća je spaljeno i uništeno. Od Srba je etnički očišćeno šest gradova i devet sela. Svim ovim događajima prisustvovala je i, delom, u njima učestvovala Međunarodna misija na Kosovu i Metohiji, koju su činili 20.000 pripadnika KFOR-a, 3.000 pripadnika UNMIK-a, 6.000 pripadnika Kosovske policije i njihovi čelnici. Misija je pokazala da nije bila spremna ili nije želela da osujeti i spreči napade.
Čelnici međunarodne misije na Kosovu i Metohiji nakon pogroma su vremenom menjali svoje izjave o načinu nastanka i uzrocima ovih događaja. Pogrom su okarakterisali kao „seriju akcija“, zatim kao „organizovanu akciju“ i potom kao „spontanu reakciju“. I pored osuda pogroma, glavni organizatori su ostali nekažnjeni, uzroci su nedovoljno istraženi, žrtve i posledice se ignorišu, a iseljavanje nealbanskog življa sa Kosova i Metohije nastavlja se do danas.
Pozicija
Nakon povlačenja vojske i policije Jugoslavije sa teritorije Kosova i Metohije, nealbansko stanovništvo postalo je meta napada nekadašnjih pripadnika Oslobodilačke vojske Kosova i kriminalnih grupa. Brojna ubistva, otmice i uništavanje imovine dogodili su se u prisustvu međunarodnih snaga. Ovakva dela javnosti su predstavljana kao individualna i izolovana dela nasilja, čak i u slučajevima kada je ubijano i po desetak ljudi odjednom, a za njih je važilo izuzetno pojednostavljeno objašnjenje, da su posledica mržnje koja je ostala iza Miloševićevog vremena, masovnih grobnica i stradanja Albanaca.
Nereagovanje KFOR-a na nasilje albanskih ekstremista uverilo je čak i one Albance koji su bili protiv nasilja da međunarodna zajednica jasno podržava ideju ekstremnih političkih grupa o Kosovu i Metohiji bez nealbanaca.
Bilo je dosta najava i saznanja o Martovskom pogromu, kako za međunarodnu zajednicu, tako i za Srbiju, ali ona nisu ozbiljno shvaćena.
Tako su se, na primer, šest meseci pre pogroma, u Prištini sastali Vilijam Voker, Vesli Klark, Bil Klinton, Ričard Holbruk i Bernar Kušner. Sastanak je održan radi podrške realizaciji zajedničkog projekta „nezavisnog Kosova“ i najave početka pregovora o statusu Kosova i Metohije. Istom prilikom, Holbruk i Kušner upozorili su na odlučnu borbu OVK za nezavisnost Kosova i Metohije i preneli pretnje OVK o eskalaciji nasilja, u slučaju da međunarodna zajednica nastavi sa odlaganjem određivanja konačnog statusa Kosova i Metohije, suprotno željama OVK.
Na mogućnost novih nereda na Kosovu i Metohiji ukazivao je i pukovnik Momir Stojanović, direktor Vojnobezbednosne agencije Vojske Srbije i Crne Gore, izjavivši da se može očekivati značajniji prodor međunarodnog radikalnog islamizma i terorizma na zapadni Balkan, uključujući i teritoriju Srbije i Crne Gore, čiji je krajnji cilj stvaranje takozvane „zelene transverzale“. Na iste aktivnosti na Balkanu ukazala je i privatna obaveštajna firma „Stratfor“.
Događaji pred pogrom
Početkom marta 2004. godine, na mostu na Ibru, koji deli severni i južni deo Kosovske Mitrovice, demonstriralo je i provociralo više hiljada Albanaca, nastojeći da probije barikadu KFOR-a i nasrne na severni srpski deo, povodom netačne informacije da Srbi „kosovsku struju“, preko dispečerskog centra u severnoj Kosovskoj Mitrovici, prenose u druge delove Srbije.
Tokom prvih razgovora prištinske i beogradske delegacije o problemima u energetici, 4. marta, u centru Prištine održane su demonstracije kao znak protivljenja dijalogu sa Beogradom. Demonstracije je organizovao Narodni pokret Kosova, tvorac OVK, i imale su mali broj učesnika.
Nedaleko od Lipljana ubijeni su Mirjana Marković i Zlatomir Kostić, a pucano je i na srpske kuće u Starom Gracku. Zločine KFOR nije okarakterisao kao etnički motivisane.
U razmaku od pet dana, početkom marta, u Prištini je eksplodiralo pet bombi: ispred pošte, jedna je pronađena ispred sedišta UNMIK-a, a peta je 12. marta bačena iz automobila u pokretu na kuću Ibrahima Rugove, u naselju Velanija. Albanski i zvaničnici UNMIK-a relativizovali su pozadinu i suštinu ovih napada.
Sredinom marta 2004. godine, u većem broju gradova širom Kosova i Metohije održani su protesti udruženja veterana OVK, povodom hapšenja Selima Krasnićija, komandanta Kosovskog zaštitnog korpusa u Prizrenu, i nekoliko njegovih oficira, koji su uhapšeni 16. marta na osnovu optužnice međunarodnog tužioca za ratne zločine i organizovani kriminal. Na protestima se zahtevalo puštanje uhapšenih na slobodu, oštro je kritikovana politika UNMIK-a prema OVK i uzvikivani su zahtevi da KFOR i UNMIK napuste Kosovo i Metohiju. Traženo je da se što pre prizna nezavisnost Kosova i Metohije, za koju su se borili, a istovremeno je iskazivana otvorena mržnja prema Srbiji i Srbima, podgrevana atmosfera, naročito kod mladih, i tražene su srpske glave.
U selu Čaglavica je 15. marta posle 19 časova teško ranjen Jovica Ivić, osamnaestogodišnji Srbin, u koga je iz vozila u pokretu pucano rafalnom paljbom, dok je pešice išao pored magistralnog puta Priština–Skoplje. Ubrzo nakon toga, Srbi su u znak protesta blokirali puteve Priština–Skoplje i Priština–Prizren. Blokada je trajala do popodnevnih časova 17. marta.
Zvaničan povod za nasilje bilo je davljenje trojice dečaka u selu Čabra, u opštini Zubin Potok. Prema njihovoj verziji događaja, četvorica dečaka su 16. marta 2004. godine, bežeći od pasa i dece iz susednog srpskog sela Zupče, upali u reku Ibar i trojica od njih su se udavila, dok je samo jedan uspeo da se domogne obale. Tokom noći pronađena su tela dvojice dečaka. Međutim, slučaj još uvek nije bio istražen i za optuživanje nije bilo dokaza.
Kasnijim istragama UNMIK policije utvrđeno je da su ovi navodi bili netačni i da, na osnovu ponuđenih dokaza, nije postojala osnovana sumnja o počinjenom krivičnom delu bilo kog pojedinca ili pojedinaca. Portparol UNMIK-a Neridž Sing izjavio je da je posle tragedije preživeli dečak bio pod pritiskom albanskih medija i političara da optuži Srbe iz susednog sela Zupče. Portparol UNMIK-a Derek Čepel demantovao je da su dva dečaka stradala bežeći od Srba i ocenio da je nasilje bilo planirano.
Štaviše, s obzirom na to da je tog dana reka Ibar imala viši vodostaj zbog puštanja brane Gazivode, slučajno upadanje dece u hladnu vodu imalo bi fatalne posledice. Objavljivanje ovakve vesti prethodilo je pogromu, koji su albanski ekstremisti, uz međunarodnu podršku, pripremali godinama ranije. Dokaz za to je činjenica da se nasilje velikom brzinom proširilo na celu teritoriju Kosova i Metohije, a prve su pogođene srpske enklave blizu važnih puteva, bez kojih nema opstanka enklava.
Pogrom i dešavanja po naseljima
S obzirom na vrlo precizno izvedenu hajku, može se govoriti o organizovanom nasilju koje su ekstremisti pokrenuli sa ciljem potpunog etničkog čišćenja Kosova i Metohije od Srba, kao i eskalacije nasilja radi vršenja pritiska za dobijanje statusa nezavisnosti.
Ovi nemiri bili su samo jedna u nizu akcija sistemskog etničkog čišćenja Srba, uz pasivnost međunarodne zajednice. Određeni podaci pokazuju da se etnički sastav u pojedinim mestima u potpunosti promenio nakon pogroma, ali i da se taj proces nastavlja.
Tokom pogroma, pojedinci iz albanske zajednice pokazali su primere solidarnosti prema svojim nealbanskim susedima, sklanjajući ih sa ulica ili pomažući u evakuaciji. Međutim, bilo je i slučajeva da su i sami postajali meta napada.
U nastavku sledi pregled najznačajnijih dešavanja.
Kosovska Mitrovica
U Kosovskoj Mitrovici došlo je do najžešćih sukoba. Most na Ibru, koji razdvaja severni i južni deo grada, bio je ključna tačka. Nakon objavljivanja vesti o utapanju dečaka, albanski demonstranti su krenuli ka mostu, a deo njih uspeo je da probije barikade i uđe u severni deo grada.
Usledili su napadi vatrenim oružjem, bombama i „molotovljevim koktelima“. Ubijeni su Borivoje Spasojević i Jana Tučev, dok je više lica ranjeno, uključujući i pripadnike međunarodnih snaga.
Napadi su nastavljeni i narednog dana, kada su ekstremisti zapalili crkvu Svetog Save i izvršili nove pokušaje prodora u srpski deo grada.
Svinjare
U selu Svinjare albanski ekstremisti su 18. marta zapalili desetine srpskih kuća i pomoćnih objekata. Nakon evakuacije stanovništva, selo je potpuno opustelo. Spaljeno je više od 130 kuća, a nijedan Srbin nije ostao.
Priština
U Prištini su napadnute preostale srpske enklave. Zapaljena je zgrada u kojoj su živeli Srbi, kao i crkva Svetog Nikole. Napadnut je i hram Hrista Spasa. Posle pogroma, iz grada su se iselili gotovo svi preostali Srbi.
Čaglavica
Čaglavica je bila jedno od glavnih žarišta. Nekoliko hiljada napadača pokušalo je da zauzme selo. Zapaljene su kuće i vozila, a više lica je ranjeno. Tek dolaskom dodatnih snaga KFOR-a napad je delimično zaustavljen.
Gračanica i Laplje Selo
Srpsko stanovništvo organizovalo je barikade i samoodbranu. U Gračanicu je stigao veliki broj izbeglica iz okolnih mesta, dok su u Lapljem Selu tokom noći vođeni sukobi sa ekstremistima.
Obilić i Kosovo Polje
U Obiliću su Srbi napadnuti, prebijani i proterani, a njihove kuće spaljene. U Kosovom Polju zapaljene su kuće, škole i crkve, dok su civili brutalno napadani. Zabeležen je i slučaj živog spaljivanja jednog Srbina.
Lipljan
U Lipljanu su napadnute srpske kuće i crkve, a stanovništvo je evakuisano pod pritiskom. Napadači su koristili vatreno oružje i eksploziv.
Prizren
U Prizrenu je uništen veliki broj srpskih svetinja, uključujući Bogorodicu Ljevišku i više crkava iz srednjeg veka. Zapaljena je Bogoslovija, a srpsko stanovništvo je evakuisano.
Peć, Gnjilane, Uroševac i druga mesta
U više gradova i sela širom Kosova i Metohije spaljene su crkve, kuće i groblja, a srpsko stanovništvo proterano. U nekim mestima uništena su čitava naselja, a pojedini ljudi su ubijeni ili teško povređeni.
Posledice pogroma
Ne postoje potpuno precizni podaci, ali se procenjuje da je najmanje 4.000 ljudi proterano, da je poginulo više desetina osoba, a da je više od 900 ljudi povređeno.
Uništeno je ili oštećeno više desetina pravoslavnih crkava i manastira, oko 1.000 kuća, kao i brojne institucije i kulturni spomenici. Oskrnavljena su groblja, uništene vredne relikvije i arhivska građa.
Mnogi gradovi i sela ostali su bez srpskog stanovništva, a proces iseljavanja nastavljen je i nakon pogroma.
I pored osuda, glavni organizatori i nalogodavci nisu kažnjeni, dok su žrtve ostale bez pravde.
Izvor: Vikipedija
